Czym jest franczyza?
„To franchise” z języka angielskiego oznacza dosłownie udzielenie przez firmę innej firmie zezwolenia na sprzedaż dóbr lub świadczenie usług na określonym terytorium.
W Polsce stosuje się nieco inną definicję. Franczyzą jest długookresowa umowa współpracy między franczyzodawcą a franczyzobiorcą. Franczyzodawca przekazuje franczyzobiorcy prawa do znaku towarowego, wiedzy na temat prowadzenia swojej firmy oraz porad i wsparcia w prowadzeniu jej. Franczyzobiorca za uzyskanie takich praw jest zobowiązany do płacenia franczyzodawcy wynagrodzenia oraz udostępniania mu kontroli. Franczyzodawca prowadzi działalność na swój rachunek i we własnym imieniu.
Cechy franczyzy
Działalność franczyzową cechuje trwałość i ciągłość. Umowa jest podpisywana na bardzo długi okres, a franczyzodawca przekazuje swoją wiedzę franczyzobiorcy w sposób ciągły, to znaczy przez cały czas trwania umowy. Inną cechą tego typu działalności jest niezależność pod kątem zarówno prawnym, gospodarczym jak i organizacyjnym. Niezależność objawia się między innymi przez posiadanie przez franczyzobiorcę własnych kas fiskalnych.
Jak podzielić franczyzę?
Ze względu na szeroki zakres działania powstały różne typy franczyzy. Dla porządku dzieli się ją na podstawie różnych kryteriów. Najważniejsze z nich to kryterium podziału według rodzaju działalności gospodarczej, według rodzaju wiedzy przekazywanej franczyzobiorcy oraz sposobu organizacji systemu.
Biorąc pod uwagę rodzaj działalności wyróżnić można franczyzę dystrybucyjną, inaczej handlową. Tak zwane know-how przekazywane jest w postaci towarów i wiedzy, w jaki sposób te towary sprzedać. Franczyzobiorca sprzedaje asortyment pod szyldem marki franczyzodawcy, a ten gwarantuje szkolenia personelu, obsługę klientów, opracowanie strategii marketingowych, pomoc w sprawie wizualizacji miejsca dystrybucji. W ramach franczyzy handlowej działają następujące branże: artykuły spożywcze i przemysłowe, artykuły zdrowotne, artykuły dziecięce, artykuły przeznaczone dla domu i ogrodu, kosmetyki, biżuteria i upominki, odzież i obuwie, a także sprzęt AGD/RTV, asortyment telekomunikacyjny oraz stacje paliw.
Franczyza dystrybucyjna stała się popularna w Polsce po 1989 roku. Pod względem opracowania jest to najłatwiejszy rodzaj franczyzy, dlatego stał się dużo bardziej popularny niż inne systemy franczyzowe. Nie trzeba tu bowiem opracowywać procedur, które są niezbędne do wykonywania usługi w ogóle. Franczyza dystrybucyjna w Polsce rozwija się nadal ze względu na kuszące marże handlowe i niemal błyskawiczny zwrot kosztów poniesionych na wyposażenie punktów sprzedaży.
Franczyza usługowa nie dotyczy udostępniania asortymentu franczyzobiorcy, ale receptur i procedur wykonywania określonej usługi.
Rodzaj franczyzy, w której franczyzodawca udostępnia franczyzobiorcy swoje know-how w postaci receptur i procedur wykonywania usługi. Otwarty przez franczyzobiorcę punkt usługowy wykorzystuje znak towarowy franczyzodawcy, który wspiera również w wykonaniu odpowiedniej wizualizacji punktu usługowego, wyborze i realizacji usług, przeszkolenia personelu, obsługi klienta, promocji i marketingu. W ramach franczyzy usługowej działają następujące branże: gastronomia,edukacja, nieruchomości, finanse i bankowość, fryzjerstwo, turystyka, usługi biznesowe, a także usługi dla klientów indywidualnych.
W Polsce rozwój franczyzy usługowej przypada na początek lat dziewięćdziesiątych. Popularność tego rodzaju działalności rozpoczęła się nieco później niż franczyzy dystrybucyjnej. Wynika to z faktu, że jest on trudny do opracowania. Zależny jest od mody i społecznych upodobań oraz przyzwyczajeń. Pewne usługi nadal nie znajdują klientów, ponieważ nie ma na nie zapotrzebowania, np. strzyżenie psów. Warto jednak dodać, że z roku na rok wzrost liczby systemów usługowych jest coraz dynamiczniejszy.
Ten rodzaj franczyzy wskazuje, że działalność franczyzobiorcy skierowana jest na usługi i właśnie one są klientom oferowane.
Kolejny typ franczyzy w klasyfikacji ze względu na rodzaj działalności to franczyza produkcyjna. Działanie takiego systemu polega na udostępnieniu przez franczyzodawcę doświadczenia w procesach produkcyjnych jak i technologii, które pozwalają na tworzenie tych procesów. Współpraca polega na tym, że franczyzobiorca może produkować identyczne produkty, jakie produkuje franczyzodawca. Może również po procesie produkcyjnym używać znaku towarowego na opakowaniach produktów. Przykładem franczyzy produkcyjnej jest działalność firmy Coca Cola na zasadzie licencji produkcyjnej, która nie jest typową franczyzą. W Polsce natomiast nie ma firmy, która działałaby na zasadzie franczyzy produkcyjnej.
Omówione powyżej rodzaje franczyzy mogą się przenikać, łączyć lub przekształcać. Produkcyjna, dystrybucyjna i usługowa tworzą nowy typ: franczyzę mieszaną. Najważniejszą cechą, która wynika z rodzaju prowadzonej działalności, jest jej dwutorowość. Polega ona na tym, że, na przykład, franczyzodawca wytwarza określony produkt, zajmuje się procesem produkcyjnym, natomiast franczyzobiorca pracuje nad dystrybucją wytworzonych produktów, a także organizacji punktów sprzedażowych. Franczyzodawca otrzymuje w ramach takiej współpracy asortyment produktów albo usług.
Przedstawione rodzaje franczyz opierają się na handlu, dystrybucji i produkcji. Jednak w zakresie nie tylko tych sfer obraca się franczyza. Franczyzodawca przekazuje know-how dotyczące sprzedaży produktu lub wykonywania usług, wyposażenia punktów sprzedaży, wyposażenia personel w uniformy, obsługi klienta, marketingu i akcji promocyjnych.
Drugi z podziałów klasyfikuje franczyzy ze względu na organizację systemu. Wtedy franczyzę dzielimy na bezpośrednią, wielokrotną, masterfranczyzę, przedstawicielstwo regionalne.
Najpopularniejsza jest franczyza bezpośrednia, gdzie obie strony zawierają umowę w sposób bezpośredni. Dalsza współpraca ma również charakter bezpośredni. Franczyzodawca samodzielnie świadczy usługi na rzecz franczyzobiorcy w ten sposób, że wykonuje czynności kontrolne, aby przedsiębiorstwo funkcjonowało sprawnie i poprawnie. Jeśli jest potrzeba, pomaga i doradza. Franczyzodawca szkoli również personel i prowadzi wszelkie działania marketingowe.
Kolejny typ to franczyza wielokrotna, która charakteryzuje się tym, że franczyzobiorca ma wyłączność na prowadzenie działalności różnego typu. Często jest tak, że franczyzodawca chce mieć kontrolę nad przedsiębiorstwem, stąd chętnie prowadzony jest taki typ.
Masterfranczyza jest innym rodzajem franczyzy ze względu na organizację systemu. Polega na tym, że franczyzobiorca ma wyłączność na korzystanie z prowadzenia działalności w danym miejscu.
Ma również prawo do wprowadzania zmian w umowie z franczyzodawcą i w pakiecie franczyzowym. Franczyzodawca ma jednak przewagę, ponieważ to on decyduje o ostatecznym kształcie proponowanych przez drugą stronę zmian.
Przedstawicielstwo regionalne jako jeden z rodzajów franczyzy, które jest sposobem na wyszukiwanie w określonym miejscu, regionie franczyzobiorców zarówno tych, którzy już świadczą jakieś usługi albo ci, którzy dopiero chcą rozpocząć ten typ współpracy. Przedstawiciel regionalny nie ma praw do podpisywania umów franczyzowych. Ich rola ogranicza się do wyszukiwania nowych współpracowników dla franczyzodawcy. Innymi obowiązkami przedstawiciela są: reklama na terenie, na którym poszukuje współpracy, szkolenia i nadzór nad franczyzobiorcami.
Co w pakiecie franczyzowym?
Pakiet franczyzowy to nic innego jak licencja franczyzowa, w której zawarty jest plan prowadzenia franczyzy, warunki zasady działania układu franczyzodawca-franczyzodawca. Skład takiego pakietu zawiera: dane na temat znaku towarowego i warunków jego używania i rozprzestrzeniania (pod czym rozumie się umieszczania znaku na towarach albo na opakowaniach), tzw. know-how, co jest rozumiane jako wiedzę o charakterze technicznym, której używa się między innymi podczas produkcji. Pakiet franczyzowy zawiera także podręcznik operacyjny, w którym znajdują się szczegółowe zasady prowadzenia działalności przez franczyzobiorcę. Szczegółowość pozwala na zachowanie przez franczyzodawcę koncepcji własnej działalności i tajemnic handlowych.
Kolejne elementy podręcznika to: krótkie wprowadzenie, opis zasad franczyzy, czyli określenie systemu franczyzowego, wykaz wyposażenia, procedury organizacyjne (czas pracy, opis stanowisk z obowiązkami i prawami pracowników, szkoleniami, BHP, wynagrodzenia i płace), informacje księgowo-finansowe, zasady opłat franczyzobiorcy względem franczyzodawcy, wymagania ubezpieczenia, działania promocyjne, wykaz przepisów prawnych, wzory formularzy, które są niezbędne w działalności franczyzowej; lista pracowników i książka telefoniczna.
Pakiet franczyzowy powinien zawierać również wykaz usług franczyzodawcy względem franczyzobiorcy, program szkoleniowy nakierowany na produkty lub usługi, konkurencję, marketing, rekrutację, administrację, gospodarkę magazynową, oprogramowanie i obsługę komputera a także innych urządzeń technologicznych.
W czym pomaga franczyzodawca?
Pomoc franczyzodawcy nie kończy się na opisanych powyżej zagadnieniach. Udziela on także wskazówek dotyczących wyboru lokalizacji punktów przeznaczonych na działalność franczyzową.
Po wybraniu odpowiedniej lokalizacji franczyzodawca pomaga podczas czy to budowy czy to remontu wybranego lokalu.
W gestii franczyzodawcy leży również wyposażenie lokalu, a dalej zamówienie pierwszej dostawy asortymentowej oraz oprogramowania.
Pomoc dotyczy również doboru pracowników, a więc rekrutacja, szkolenia, a także akcji promocyjnych i opracowywanie strategii marketingowych (np. dostarczanie materiałów promocyjnych, uczestnictwo w targach). Franczyzodawca powinien także organizować spotkania
franczyzobiorców i zajmować się mediami (wydawanie gazetek czy prowadzenie serwisu www).
Za co płaci franczyzobiorca?
Ten, na rzecz którego wpływają opłaty franczyzowe, musi przedstawić franczyzobiorcy strukturę opłat i ich wysokość. Przy określaniu kwoty musi jednak wziąć pod uwagę, jak wyglądają koszty związane z prowadzeniem działalności ponoszone przez franczyzobiorcę. Oprócz kosztów ważne jest ustalenie, jakie wyniki finansowe powinien osiągać franczyzobiorca.
Koszty takie podzielone są na: wstępną opłatę franczyzową i bieżącą opłatę franczyzową,a także wpłatę na wspólny fundusz marketingowy.
Określając kwotę opłaty wstępnej, należy wziąć pod uwagę: jakość wsparcia franczyzodawcy na początku działalności franczyzobiorcy, koszty poniesione przez franczyzodawcę, wysokość finansów posiadanych przez franczyzobiorcę, sytuacja finansowa konkurencji, wartość znaku towarowego, czas trwania umowy, obszar prowadzonej działalności franczyzobiorcy.
Zwykle kwota opłaty wstępnej wynosi ok. 10 % kosztów wstępnych poniesionych przez franczyzodawcę na założenie działalności franczyzowej.
Bieżąca opłata franczyzowa to opłata za wykorzystywanie znaku towarowego, wiedzy technologicznej i wsparcia franczyzodawcy. Opłata nie zawsze jest stała, bo naliczana jest jako procent od sprzedaży, która już została zrealizowana przez franczyzobiorcę.
Wpłata na wspólny fundusz marketingowy – choć nie pobierana zawsze, jest dosyć istotna z racji tego, że franczyzodawcy zależy na rozpowszechnianiu swojej marki, do czego niezbędne są działania marketingowe. Właśnie na ten cel przeznaczone są środki z funduszu marketingowego.
Czy franczyza się opłaca?
Franczyza jest bardzo opłacalna dla obu stron. Franczyzobiorca dostaje do dyspozycji znak towarowy, wiedzę, technologię, produkty i doświadczenie. Są to z reguły sprawdzone środki, na których opiera się działalność przedsiębiorców. Franczyzobiorca korzysta z doświadczenia franczyzodawcy i nie popełnia kosztownych błędów. Nie bez powodu uważa się, że jest to najbezpieczniejsza forma biznesu. Biorąc pod uwagę korzyści finansowe dla franczyzobiorcy, dostaje on pomoc finansową (np. pożyczka) na inwestycje, może wziąć w dzierżawę sprzęt od franczyzodawcy, koszty na promocje i szkolenia rozkładają się, franczyzobiorca jest wiarygodny dla banku, bo korzysta z renomy znanego franczyzodawcy.
Franczyzodawca dzięki współpracy ma nieograniczone możliwości na rozbudowę kanałów dystrybucji. Tym samym wzmacnia swoja pozycje na rynku bez ponoszenia większych kosztów. Działalność franczyzobiorcy jest źródłem dochodów . Franczyzodawca nie ma problemów z rekrutowaniem pracowników, bo zajmowanie się personelem jest obowiązkiem franczyzobiorcy.
