Fundusze strukturalne to instrumenty Polityki Strukturalnej prowadzonej przez Unię Europejską. Mają na celu wspierać restrukturyzację i modernizacji gospodarek krajów UE, a tym samym zwiększają spójność ekonomiczną i społeczną Unii Europejskiej. Fundusze skierowane są do tych gałęzi gospodarki oraz regionów, które bez wsparcia finansowego nie będą w stanie dorówanć do średniego poziomu ekonomicznego w Unii. Polityka Strukturalna i Fundusze mają za zadanie pomóc rozwiązać najistotniejsze problemy gospodarcze władzom centralnym i regionalnym słabiej rozwiniętych regionów.
W latach 2004-2006 istniały następujące fundusze strukturalne:
- Europejski Fundusz Społeczny,
- Europejski Fundusz Orientacji i Gwarancji Rolnej,
- Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego,
- Finansowy Instrument Orientacji Rybołówstwa.
Oprócz tego istnieje Fundusz Spójności, który nie należy do funduszy strukturalnych, ale stanowi instrument finansowy Unii Europejskiej. Fundusz Spójności jest wdrażany na poziomie wybranych państw, a nie regionów i a na celu ułatwić integrację słabiej rozwiniętych krajów poprzez budowę sieci transportowych oraz obiektów ochrony środowiska o znaczeniu ponadregionalnym.
W latach 2007-2013 na skutek reformy polityki spójności liczba funduszy strukturalnych, ograniczono liczbę funduszy strukturalnych do dwóch:
- Europejskiego Funduszu Społecznego,
- Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego.
Poza tym Fundusz Spójności zaczął podlegać podobnym zasadom co fundusze strukturalne. Zaś fundusze wspierające inwestycje w zakresie rolnictwa oraz rybołóstwa zostały włączone kolejno do Wspólnej Polityki Rolnej oraz Wspólnej Polityki Rybackiej.
Lata 2004-2006
To pierwszy okres, w którym Polska korzystała ze środków funduszy strukturalnych oraz Funduszu Spójności. Dokumentem określającym priorytety i wysokość wsparcia finansowego z funduszy strukturalnych na realizację zamierzeń rozwojowych w Polsce po przystąpieniu do UE były Podstawy Wsparcia Wspólnoty (PWW), zaś z Funduszu Spójności – Strategia Wykorzystania Funduszu Spójności.
PWW w Polsce były wówczas wdrażane za pomocą pięciu jednofunduszowych programów operacyjnych (SPO), w ramach których beneficjenci mogli dobiegać się o dofinansowanie. Dotyczyły one:
wzrostu konkurencyjności przedsiębiorstw (SPO WKP),
rozwoju zasobów ludzkich (SPO RZL),
restrukturyzacji i modernizacji sektora żywnościowego oraz rozwoju obszarów wiejskich (SPO ROL),
rybołówstwa i przetwórstwa ryb (SPO Ryby),
infrastruktury transportowej i gospodarki morskiej (SPO Transport).
O dofinansowanie ze środków unijnych można było ubiegać się również w ramach dwufunduszowego Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego (ZPORR), który zarządzany był na poziomie krajowym, ale wdrażany w systemie zdecentralizowanym na poziomie poszczególnych województw. Z kolei wsparciu procesu wdrażania Funduszy strukturalnych służył stworzony do tego celu Program Operacyjny Pomocy Technicznej.
Lata 2007-2013
W 2007 roku rozpoczął się kolejny etap realizacji polityki spójności z wykorzystaniem funduszy UE. W tym okresie Polska ma być największym beneficjentem pomocy unijnej przekazywanej w ramach wspólnotowej polityki spójności. Z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego oraz Funduszu Spójności do naszego kraju może trafić łącznie w tym czasie nawet 67,3 miliarda euro.
By te środki mogły być wykorzystane przez polskich beneficjentów, rząd przygotował Narodową Strategię Spójności (NSS), która określa priorytety i zakres wykorzystania funduszy strukturalnych oraz Funduszu Spójności w ramach budżetu UE na lata 2007–2013.
Założenia NSS realizowane są za pomocą Programów Operacyjnych (PO), zarządzanych przez Ministerstwo Rozwoju Regionalnego:
- PO Innowacyjna Gospodarka,
- PO Kapitał Ludzki,
- PO Rozwój Polski Wschodniej,
- PO Europejskiej Współpracy Terytorialnej,
- PO Pomoc Infrastruktura i Środowisko,
- PO Techniczna.
- A także za pomocą 16 Regionalnych Programów Operacyjnych (RPO), zarządzanych przez Urzędy Marszałkowskie poszczególnych województw.
Oprócz wydatków finansowanych w ramach budżetu polityki spójności są wydatki przeznaczone na realizację Wspólnej Polityki Rolnej oraz Wspólnej Polityki Rybackiej ze środków: Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) i Europejskiego Funduszu Rybackiego(EFF), w ramach:
- Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich,
- PO Zrównoważony rozwój sektora rybołówstwa i nadbrzeżnych obszarów rybackich.
Łączna kwota funduszy UE przewidziana na realizację polityki spójności i działań rozwojowych w ramach Wspólnej Polityki Rolnej i Wspólnej Polityki Rybackiej w Polsce w latach 2007-2013 to ponad 81,2 mld EUR.
